Tatarska etykieta językowa

 

Zasady etykiety językowej można rozpatrywać zarówno jako element kultury, jak i formę werbalnego zachowania. „Pod pojęciem etykiety językowej rozumiemy mikrosystem specyficznych i stałych narodowych prawideł porozumiewania się, przyjętych i obowiązujących w społeczności w celu nawiązania rozmowy, podtrzymywania wzajemnych kontaktów i wybranej tonacji”.

To, w jaki sposób dane osoby rozmawiają po tatarsku, w znacznym stopniu zależy od ich wieku. Tradycyjne i specyficzne cechy najbardziej wyraźnie i we względnie czystej formie występują wśród ludzi starszego pokolenia. Najprawdopodobniej, wiele odrębnych zjawisk w wypowiedziach Tatarów daje się wyjaśnić wpływami islamu. Nawyki językowe młodego pokolenia częstokroć charakteryzują się natomiast zapożyczeniami z języka rosyjskiego.

Nawiązanie kontaktu przy spotkaniu rozpoczyna się od powitania, które przybiera formę zależną od uczestników. Powitanie Ässälämäğäläykem i odpowiedź Wäğäläykemässäläm występuje zazwyczaj w mowie staruszków, chociaż może mieć miejsce także wśród młodzieży. Wyciągniętą na pozdrowienie dłoń ściskamy obiema rękoma. Podawanie starszemu człowiekowi tylko jednej ręki, odczytywane jest jako brak szacunku.

Oprócz tego mówi się İsänmesez! – Witajcie! Powitania: Xäyerle irtä!, Xäyerle kön! Xäyerle kiç! – Dzień dobry! (rano), Dzień dobry! Dobry wieczór! – używane są w sytuacjach oficjalnych, wśród inteligencji. Uścisk dłoni nie jest przy tym obowiązujący.

Potocznymi i familiarnymi pozdrowieniami są: Nixäl? – Jak leci? Jak się masz? Saumı? – Jak zdrowie? Saumısız? – Jak wasze zdrowie? Säläm! – Cześć! Wśród młodzieży studenckiej pod wpływem języka rosyjskiego upowszechniło się żartobliwe Çao! Salut!

Do bliskich znajomych oraz rodziny zwracamy się przez ty. Grzecznościowa forma mówienia Wy rozpowszechniła się wraz z językiem rosyjskim i stała się normą w kontaktach z nieznajomymi, gdy rozmówcy przestrzegają zasad konwersacji w celu wyrażenia wzajemnego szacunku.

Oryginalnym przejawem tatarskiej mowy jest zwracanie się do krewnych z określeniem pokrewieństwa: apa – siostra, abí – starszy brat, enem – mój młodszy brat, apam – moja siostra, señelem – moja siostrzenica, cizni – wujek, baldız – szwagierka. Wcześniej znacznie częściej używano w stosunku do bliskich krewnych określeń typu: çibär apa – piękna siostra, alma apa – siostra-jabłko, şikär apa – siostra-cukier, bäläkäy ene – maleńki brat, yıraq äbi – daleka babcia itd.

Zwracanie się dzieci do swoich dziadków i babć przetrwało w formie äbi, babay, däw äni - , däw äti (w dialektach brzmi to zur äni – zur äti, qart äti – qart äni). Tatarzy wypracowali cały system określeń, skierowanych do osób szczególnie ulubionych i bliskich, które wyróżniają się życzliwością oraz emocjonalnością: qäderlem – mój drogi, söyeklem – mój miły, altınım – moje złoto, kügärçenem – moja gołąbka, bılbılım – mój słowiku, aqqoşım – mój łabędziu, aqıllım – mój mądry, canım – duszo moja, cankisägem – cząstko mojej duszy, bäğırem – dosłownie: moja wątrobo, w znaczeniu: moja droga, bäğerkäyem – mój drogi itp.

Swoiste jest także to, że do osób postronnych, a również do bliskich, mówi się używając imienia z dodatkiem określenia rodzinnego: Kamil abí, Alsu apa, Märfuğa abıstay, Ğafur enem itd.

W latach 30-60. ubiegłego wieku istniał wśród młodzieży obyczaj zwracania się do osób urzędowych w formie: Abdullin abí, Şaqirova apa.

Pod wpływem języka rosyjskiego pojawiło się w oficjalnych kontaktach używanie imienia własnego i ojcowskiego (patronimikum): Timur Arslanoviçşäwkät Qadıroviç, Luiza Mardievna, Alsu Giniätovna itd. Tendencja ta w obecnych czasach jednak znacznie osłabła. Oficjalność podkreśla również mówienie: iptäş Salixov – towarzysz Salihow, iptäş Kärimova – towarzyszka Karimowa. Dzisiaj jednak nie używa się już takiej formy.

Kontakty żony z mężem do czasu rewolucji październikowej 1917 roku, charakteryzowały się tym, że nie wolno było wymienić imienia współmałżonka: stanowiło ono swoiste tabu. Zamiast imienia mówiono: ätise – jego ojciec, änise, anası – jego matka, sin – ty, siña äytäm – mówię do ciebie itp. W obecnych czasach mężowie wymawiają już imię żony, podobnie jak żony posługują się imionami mężów. Jednak szeroko rozpowszechnione jest stosowanie określeń qart – staruszek, qarçıq – staruszka, xatın – żona itd. Współcześnie bardzo powszechnie używa się właśnie takich form: Ğäliä xanım – pani Galia, Mansur äfände – pan Mansur, Färidä tutaş – panna Farida.

Szeroko rozpowszechnione były wśród Tatarów przydomki, które wywodziły się z etnicznej charakterystyki, szczególnej społecznej i zewnętrznej cechującej poszczególnych ludzi, specyfikę ich zachowania, mowy, ubioru, zawodu, sposobu życia, osobliwości, związków z innymi osobami itp. Wiele z nich pochodzi od nazw zwierząt i ptaków: Ayu Wali - Niedźwiedź Wali, Sayısqan Safura - Sroka Safura, Tölke Ğata - Lis Gata, Tawıq Ğafur - Kurczak Dżafur. Przydomkami takimi częściej obdarzani są mężczyźni niż kobiety. Wymienia się je przed imieniem danej osoby.

Powitać napotkanego człowieka można skinieniem głowy (z góry w dół), uniesieniem nakrycia głowy lub podniesieniem ręki. Rozmowa odbywa się na siedząco, bowiem toczenie pogawędki stojąc uznawane jest za dość nieprzyzwoite. Zazwyczaj Tatarzy nie przechodzą od razu do sedna sprawy. Zgodnie z zasadami, rozmowa odbywa się przy stole, przy herbacie, co jest oznaką szacunku i gościnności. Po części wstępnej przechodzi się do właściwego etapu, w którym gość wyjaśnia cel swojej wizyty. Rozmowę wieńczą podziękowania za ugoszczenie i życzenie gospodarzom pomyślności: síığızğa räxmät – dziękuję za waszą gościnę, xörmätegezgä räxmät – dziękuję za okazane poważanie. Kiedy gość wychodzi, to obowiązkowo prosi o wybaczenie: ğäyep itep qalmağız – nie bierzcie mi za złe, wybaczcie (wybaczcie, jeśli zrobiłem coś nie tak), na co gospodarz odpowiada: üzegez ğäyep itep kitmäğız – nie odchodźcie ze złością, z pretensjami.

Spotkanie przebiega w formie dialogu, gdzie dużą rolę odgrywają niezobowiązujące pytania, mające na celu nawiązanie rozmowy, następnie jej podtrzymanie i przedłużanie, a także okazjonalne słowa. Przy pożegnaniu Tatarzy wypowiadają: xuş, xuşığız – żegnaj, żegnajcie, sau bul, sau bulığız – bądź zdrów, bądźcie zdrowi, isän bul, isän bulığız – bądź żywy, bądźcie żywi. Bardziej potocznymi wyrażeniami są: xuş ittek – pożegnaliśmy się, isänlektä – bądźmy zdrowi. Kiedy następuje pożegnanie na określony czas, stosuje się zwroty przyjęte z języka rosyjskiego: kiçka qädär – do wieczora, irtägägä qädär – do jutra, xäzergä – tymczasem, na razie. Pokrewnymi życzeniami są: tınıç yoqı – spokojnej nocy, xäyerle tön – dobrej nocy, onıtıp betermägez – nie zapominajcie, kilegez – przychodźcie, kergälägez – zachodźcie, şıltıratığız – zadzwońcie (telefonujcie), änieñnärgä säläm (äyt) – przekaż pozdrowienia matce, tağın kilegez – przychodźcie ponownie.

Przy odjeździe gościa obdarza się go życzeniami dobrej drogi: xäyerle säğätta – w dobrą godzinę, izge säğättä – w dobrą godzinę, xäyerle yul – dobrej drogi, xäyerle säfär bulsın – aby się wam dobrze podróżowało, yulıñ (yulığız) uñ bulsın – niech droga będzie udana (pomyślna), aq yul sezgä – białej drogi wam. Kiedy wychodzi czy odjeżdża niepożądany gość mówi się yulıña aq cäymä – dróżka stoi otworem. Pożegnaniu towarzyszą gesty: machanie podniesioną ręką przed sobą lub lekko na boki.

Dobre wychowanie rozmawiających jasno uwidacznia się także przy składaniu życzeń. Słowo qotlím – gratuluję, życzę, winszuję, często jest opuszczane i mówi się: bäyräm belän – ze świętem, Yaña yıl belän – z Nowym Rokiem, tuğan köneñ belän – z dniem urodzin, ciñu köne belän – z Dniem Zwycięstwa.

Przy narodzinach dziecka gratulacje przekazuje się życzeniami: ozın ğömerle bulsın – niech będzie długowieczne, täwfíğı belän tusın – niech urodzi się porządnym (uczciwym), möbaräk bulsın – niechaj będzie dostojne (wspaniałe).

Powinszowania związane z nowościami wyrażają się także następująco: qotlı bulsın – niech będzie szczęśliwy (zdrowy), cılı täneñda tuzsın – niechaj zużyje się (znosi się) na twym ciepłym ciele, östäwle kiem (mal) bulsın – niech będzie dostatek odzieży (bogactwa), räxäten kürergä nasíp itsen – aby doświadczał przyjemności igelege (xäyere) belän bulsın – niech dobroć (dobro) będzie z nim, östennän östälsen – aby mu przybywało, östendä kiep tuzdırırğa yazsın – niech będzie to do pełnego znoszenia na sobie.

Przy życzeniach pojawiają się ponadto słowa, wyrażające stopień emocjonalnego przekazu: çın küñeldän täbrik itäm (qotlím) – z czystej duszy winszuję, gratuluję, çın yöräktän täbrik itäm – życzę, winszuje z czystego serca. W rozmowie zawsze jest miejsce na dobre słowa. Na widok jedzących obiad, zgodnie ze zwyczajem powiemy: tämle bulsın – niech będzie smakowało, smacznego; aşlarığız (cäyläregez) tämle bulsın – niech będzie smaczne wasze jadło (herbata). Gdy w domu pojawi się panna młoda, mówi się zazwyczaj: tökle ayağıñ belän – z puszystej (owłosionej) nogi, ciñel ayağıñ belän – z lekkiej nogi, bäxeteñ - täwfíğıñ belän – ze szczęściem - uczciwości.

Kiedy ktoś pierwszy zaczyna jakąś pracę, to należy powiedzieć mu: qulıñ ciñel bulsın – niech twoja ręka będzie lekka, qul-ayağıñ ciñel bulsın – niech będzie lekka twoja ręka-noga. Niekiedy na widok pracujących mówi się także: alla qüät birsen – niech ci Allah da siłę, alla yärdäm birsen – niech cię Allah wspomaga, qüätegez küp bulsın – abyście mieli wiele siły, eşlär unsıñ – oby działania były pomyślne (powodzenia w działaniach).

Rozpoczęciu samej pracy towarzyszą słowa w rodzaju: tapşırdıq – sprzedaliśmy, allağa tapşırdıq – sprzedaliśmy Allahowi, xäyerle säğätta – w dobry czas.

Życzenia urodzinowe wyrażamy tak: yöz yäşä – żyj setkę, meñ yäşä – żyj tysiąc, küp yäşä – żyj długo, ozın ğömerle bul – bądź długowieczny.

Natomiast podczas składania gratulacji weselnych mówi się: tuylarığız qotlı bulsın! – niech będzie szczęśliwe wasze wesele!, qazaniñ örele bulsın – aby wasz kocioł był tłusty (abyście mieli zawsze pełno w garnkach), çümergäneñ may bulsın – pijcie tylko masło (spijajcie samą śmietankę), aşağanıñ bal bulsın – jedzcie tylko miód, nigezegez nıqlı bulsın – niechaj osnowa (waszego związku) będzie mocna, töşkän cireñdä taş bul – gdzie się znalazłeś – tam zostań kamieniem.

Istnieją jednak i życzenia niedobre: çäçäk qırgırı – aby cię ospa zadusiła! Mur qırgırı – niech cię zamorzy zaraza, qulin qorığırı – aby ci ręka uschła, üz başıña – na twoją głowę, awızıñnan cil alsın – niech wiatr porwie z twoich ust, läğnät suqsın (suqqırı, töşkere) – niech spadnie na ciebie przekleństwo.

Aby dobitnie przekonać o czymś rozmówcę, Tatarzy posługują się przysięgami: ipineñ çırayın kürmim – abym nie zobaczył więcej chleba, basqan ciremdä cir yotsın – niech tam gdzie stoję, pochłonie mnie ziemia, qoyaştır menä – oto słońce; ikmäkter menä – oto chleb, isemem (...) bulmasın – nich mnie nie nazywają (…), çäçräp kitim – niech się rozlecę (obym pękł), ike küzem çäçräp çıqsın – aby mi oczy wylazły, ant menä – oto przysięga (przysięgam).

Wyrażanie wdzięczności następuje zazwyczaj za pomocą słowa räxmät – dziękuję. Warianty: räxmät sezgä – dziękuję wam, räxmät siña – dziękuję ci, bülägeñ öçen räxmät – dziękuję za prezent, çıgışığız öçen räxmät – dziękuję za wystąpienie, meñ-meñ räxmät siña – tysięczne dzięki, räxmätlär uqín – składam dzięki. Podziękowanie łączy się z dobrymi życzeniami: awızıña bal da may – w twoje usta miód i masło, igelek kürgere – pozostawaj z dobrem, ayaq-qulıñ sızlawsız bulsın – aby nie bolały cie nogi-ręce, qulıñnan quan – ciesz się swymi rękoma, räxmät yawğırı (töşkere) – niech obsypią cię (spadną na ciebie) podziękowania. Często przybiera formę: nindi genä räxmätlär äytim ikan siña (sezgä) – niech się wiedzie tobie (wam) jak mnie.

Przeprosiny wyrażane są słowami: ğafu it – przepraszam, wybacz, ğafu itegez – wybaczcie, kiçer – przepraszam, wybacz, kiçeregez – wybaczcie – do których dodaje się słowo zínhar – proszę. Czasem wymienia się powód przeprosin: borçuım öçen ğafu itegez – przepraszam, że was niepokoję, soñğa qalğan öçen ğafu it – przepraszam cię za spóźnienie.

Prośba składa się najczęściej z czasownika rozkazującego z przyłączoną cząstką -çi/-çe, -sana/-sänä, -la/-lä oraz modalnym słowem zínhar – proszę: birçe – daj no, qalsana – zostań, soramağız la – nie pytajcie, äyt, zínhar – powiedz, proszę. Oprócz tego używa się cząstek äle, indeaçulanmağız inde – nie gniewajcie się, biregez äle – dajcie no, qarağız äle – patrzcie no. Najbardziej typowa prośba ma formę: äytmässezme ikän – może powiecie czy, qarap çıqmassızmı ikän – czy popatrzycie, awırsınmasağız, kilegez äle – jeżeli możecie, to przyjdźcie, proszę.

Wyższy stopień prośby to ütenäm – proszę, yalwaram – błagam. Odpowiedzią na takie prośby są słowa i zwroty: yarí, yarar – w porządku, yaxşı – dobrze, baş öste – spokojna głowa, älbättä – oczywiście, xäzer – w tej chwili, natychmiast, buldıra almím – nie mogę, bula – w porządku, pewnie, bula ul – starczy itd.

Zaproszenie zależy od tego kiedy, kogo i w jakim celu się zaprasza. W mowie potocznej przyjmuje ona formę czasownika w trybie rozkazującym drugiej osoby liczby pojedynczej oraz mnogiej: kil bezgä – przyjdź do nas, bezgä kerep çığığız – wstąpcie do nas, irtägägä xätle qal – zostańcie do jutra. W języku oficjalnym używany jest natomiast czasownik çaqıru – zapraszać: min sezne irtägä säğät sigezdä qunaqqa çaqıram – zapraszam was jutro na godzinę ósmą w gości. Formalne zaproszenie, skierowane do osób starszego pokolenia brzmi: cyezne bügen teatrğa çaqırırğaröxsät itegez – pozwólcie zaprosić się dzisiaj do teatru.

Przy wchodzeniu do domu wypowiada się słowa: keregez – wejdźcie, ütegez – przechodźcie, türgä uzığız – przejdźcie naprzód, äydük – idźcie (wyrażenie potoczne), räxim itegez – witamy serdecznie, räxim itep utırığız – usiądźcie, proszę.

Tatarzy – to w ogóle naród gościnny. Człowieka, który zajdzie w porze obiadu, powitają słowami: maqtap yörisez ikän – szanujecie nas, okazuje się, räxmät toşkere, maqtap yöriseñ ikän – abyś był błogosławiony, ty nas, okazuje się, szanujesz – zachodzisz.

Bardziej zdecydowane zaproszenie do zajęcia miejsca za stołem brzmi: utırığız, aştan olı tügelsezder bit – siadajcie, nie jesteście wyżsi od jedzenia. A już za stołem mówi się: awız itegez – próbujcie, smakujcie, citeşegez – nadążajcie (z jedzeniem); aştan (niğmättän) awız itegez – próbujcie jedzenia, smakujcie potrawy.

Chęć pójścia gdziekolwiek wypowiada się następująco: äydä – idziemy, co wiąże się z czasownikami rozkazującymi i oznajmującymi: äydä, kittek – dalej, idziemy, äydä, baríq – dalej, pójdziemy, äydägez, barabız – dalej, chodźmy.

Niezobowiązujące zaproszenie może być wypowiedziane także w formie pytającej: barasıñmı kinoğa? – idziesz do kina?, bezgä keräseñme? – wstąpisz do nas? Za zaproszenie dziękuje się słowami: räxmät – dziękuję, ríza – zgadzam się, zgoda, yarí – w porządku, dobrze, bik teläp – chętnie, z chęcią.

Pochwały, komplementy wspierają na duchu, pozwalają na miłe podtrzymywanie rozmowy. Przy spotkaniu osoby w średnim wieku można zwrócić się słowami: sez haman yäş – wy jak zawsze młodzi, sezber dä qartaymağansız – w ogóle się nie starzejecie, sez bik äybät kürenäsez – świetnie wyglądacie, sez haman yäşäräsez – jesteście coraz młodsi, sez haman şul uq – w ogóle się nie zmieniliście. Uznanie dla wyglądu zewnętrznego czy ubioru wyraża się zazwyczaj: sezgä bu külmäk bik kileşä – w tej sukience bardzo wam do twarzy, sezgä bolay bik kileşä – bardzo wam to pasuje. Aprobując czyjeś postępowanie mówimy: molodes, şäp – zuch, dobrze, yaxşı – dobrze, äfärin – brawo, ğäcäp – zdumiewające.

W pewnych przypadkach wypowiadanym słowom pochwalnym towarzyszą wyrażenia, np. äytmägänem bulsın! – ja tego nie powiedziałem! Taşqa ülçim! – niczym kamień! Küz timäsen! – aby nie zauroczyć! Wiąże się to z magią słowa oraz tabu.

Podczas rozmów telefonicznych stosuje się najczęściej kalki zwrotów z języka rosyjskiego: allo – halo, äye – tak, tıñlím – słucham, bu qassamı? – czy to kasa? Ğäliä, sinme? – Galia, to ty?, sez yalğışqansız – pomyliliście się, yuq, bu Ğäliä tügel – nie to nie Galia, Tamaranı telefonğa çaqırığız äle – proszę Tamarę do telefonu, Marat Kärimoviç, sezne sorílar – do was, Maracie Karimowiczu, xäzer çaqıram – zaraz zawołam, xäzer – zaraz, chwilę, xäzer ul kilä – już on podchodzi, ul öydä yuq – nie ma go w domu, ul çıqqan ide – on wyszedł, naçar işetelä – źle słychać, tağın şıltıratığız – _____zadzwońcie jeszcze itd.

Wzajemne przerywanie sobie w rozmowie uważane jest za nieuprzejmość, zaś wtrącanie się dzieci w rozmowy starszych to wręcz nieprzyzwoitość (niegdyś rzeczą nieobyczajną było np. rozmawianie synowej ze świekrą). Do chwili obecnej zachował się zakaz używania niektórych słów: nie wolno mówić o osobie zmarłej mesken – nieszczęśliwy, biedny, a należy powiedzieć märxüm – spokojny. Zmartwienia, problemy nazywa się nie qandala, ale kibäk – z życzeniem uschnięcia, zwiędnięcia. Nie mówi się o jęczmieniu w oku – arpa, trzeba natomiast rzec qorı botaq – sucha (uschła) gałązka. Zamiast słowa yılan – żmija, używa się określenia qamçı – bat. W domu, gdzie są koźlęta i jagnięta nie wypowiada się słowa quyan – zając, tylko ozın qolaq – długie uszy, miran. Na niedźwiedzia mówi się nie ayu, ale xuca – gospodarz, ul – on itp. Jednakże młodzi ludzie nie orientują się najczęściej w tych słownych zakazach, będących wciąż w świadomości osób średniego i starszego pokolenia.

Artykulacja starszych Tatarów nie obfituje w gesty i mimikę. Można tu wyróżnić: kręcenie głową z prawa w lewo, z lewa w prawo – gest odmowy. Kiwnięcie głowa z góry na dół i odwrotnie – zgoda. Wyciągnięta do przodu ręka – wskazanie, poklepywanie się rękoma po biodrach – zdziwienie, zaskoczenie, ruch dłońmi od siebie – odpychanie, dłońmi do siebie – zaproszenie itd. Niegdyś dziewczęta przy spotkaniach ruchami brwi sygnalizowały chłopcom rozmaite rzeczy, pstrykały palcami, aby zwrócić na siebie uwagę itd.

Tatarska mowa jest bardzo emocjonalna, ekspresyjna, co przejawia się częstym używaniem wykrzykników, szczególnie przez kobiety. Wykrzykniki podkreślają zachwyt, radość, zaskoczenie, zadowolenie, przerażenie, powątpiewanie, niezadowolenie itp. Są to m.in.: i-i-i, ay, äy, oy, ux, uf, nu, oho, bäy, baqçí, abaw, ä-ä-ä, o-o-o, ay-ay-ay, ix-ma, bäleş, pärämäç, çü. Charakteryzuje się także śpiewnością, szczególnie w dialektach miszarskich.

Татарский речевой этикет (www.tatar-deres.ru)

Z języka rosyjskiego tłumaczył Musa Czachorowski

 
Start > Język tatarski > Tatarska etykieta językowa